Teknede güneş enerjisi sistemi: panel, kontrolcü, akü ve hesap
Panel türleri, PWM ile MPPT farkı, kurşun asit mi lityum mu, günlük tüketimden akü ve panel boyutuna giden hesap, gölgesiz montaj ve kablolama.

Teknede güneş enerjisi sistemi üç parçadan oluşur: güneş paneli, şarj kontrolcüsü (regülatör) ve servis aküsü. 230 voltluk cihaz kullanacaksanız bir inverter eklenir. Panel gündüz aküyü doldurur, siz akşam ve demirdeyken aküden harcarsınız. Bekleyen bir teknenin aküsünü dolu tutmaya küçük bir panel yeter. Buzdolabını, ışıkları ve seyir cihazlarını marinaya bağlanmadan çalıştırmak istiyorsanız önce günlük tüketiminizi hesaplayın, panel ve aküyü ona göre seçin.
Sistemin parçaları
Panel güneş ışığını doğru akıma çevirir. Şarj kontrolcüsü panelden gelen akımı akünün kaldırabileceği gerilime ayarlar, aküyü aşırı şarjdan korur. Servis aküsü enerjiyi biriktirir ve motoru çalıştıran marş aküsünden ayrı tutulur: servis aküsü boşalsa bile motor çalışabilmeli. Akü birleştirici (combiner) gibi bir cihaz marş aküsünü öbür devrelerden ayırıp iki aküyü birlikte doldurur. İnverter aküdeki 12 voltu 230 volta çevirir. Gücü, aynı anda çalıştıracağınız en büyük 230 voltluk yükü taşımaya yetmeli.
Panel türleri
Monokristal ve polikristal
Monokristal hücreler tek bir silisyum kristalinden kesilir. Aynı alanda en çok gücü onlar verir, en uzun da onlar dayanır. Polikristal hücreler biraz daha az verimli, aynı güç için daha çok yer ister. Hücrenin köşesine bakarak ayırt edebilirsiniz: polikristal hücre tam dikdörtgen, monokristalin köşeleri yuvarlatılmış. Teknede yer dar olduğu için alabileceğiniz en verimli paneli seçmek mantıklı. Sisli ve bulutlu günlerde düşük verimli panel beklentinizi karşılamaz.
Sert, yarı esnek ve üstüne basılabilen panel
Alüminyum çerçeveli camlı sert panel en ucuz seçenek. Bir ayağın ya da kemerin üstüne oturur, altından hava geçtiği için serin çalışıp uzun dayanır. Yarı esnek panel ince ve hafif, hafif kavisli yüzeye uyar. Fermuar ya da cırtla bimini ve sprayhood kumaşına bile takılabilir. Üstüne basılabilen panel ise doğrudan güverteye ya da kamara üstüne sabitlenir. Bu ikisi az sayıda üretildiği için daha pahalı.
Amorf (ince film) panel
Rulo yapılabilen esnek panellerdir. Verimleri en düşük olanlar bunlar ama yuvarlak yüzeye ve dar yerlere konabilirler. Bulutlu günü çok olan yerlerde düşük ışıkta daha iyi çalışabilirler.
Panelleri karşılaştırırken üreticinin standart test koşullarında (STC) verdiği değerlere bakın: güç (W), açık devre gerilimi (Voc) ve kısa devre akımı (Isc). Kontrolcüyü de bu değerlere göre seçeceksiniz.
Şarj kontrolcüsü: PWM mi, MPPT mi?
Panel aküyü doldurmak için akünün üstünde bir gerilim üretmeli, fazlası ise aküye zarar verir. Bu yüzden çok küçük paneller dışında her sistemde kontrolcü bulunur.
PWM kontrolcü temelde paneli aküye bağlayıp kesen bir anahtar. Panelin gerilimi akünün gerilimine çekildiği için panel çoğu zaman en verimli noktasında çalışmaz. Ucuz olması bir avantaj. Panel gerilimi aküye yakın küçük sistemlerde iş görür. Victron'un karşılaştırmasına göre panelin çok ısındığı sıcak havada iki kontrolcü arasındaki fark azalır.
MPPT kontrolcü panelin en çok güç verdiği gerilimi sürekli arayıp akünün istediği gerilime çevirir. Böylece 12 voltluk aküye seri bağlı paneller daha yüksek gerilimle bağlanabilir. Serin havada, düşük ışıkta ve panelin bir kısmı gölgedeyken MPPT açıkça daha çok enerji toplar. Seri bağlantı akımı düşürdüğü için kablo kesiti de küçülür. Victron, 12 voltluk sistemde dizi birkaç yüz watt'ı geçtiğinde MPPT'yi öneriyor.
Isı da panelin gücünü düşürür. Victron'un hesabına göre gücü ve gerilimi hücre sıcaklığındaki her 10°C artışta yaklaşık %4,5 azalır. Yaz öğlesinde güvertede kızan panel etiketindeki gücü vermez.
Kontrolcü seçerken şunlara bakın:
- Azami giriş gerilimi, seri bağlı panellerin toplam açık devre geriliminden (Voc) yüksek olmalı.
- Azami şarj akımı, panellerin verebileceği akımı karşılamalı.
- Akü tipinize (sulu, AGM, jel ya da lityum) uygun şarj ayarı olmalı. AGM ve jel aküler yanlış şarj gerilimine sulu akülerden de az dayanır.
- Akü sıcaklığını ölçen bir kontrolcüyü aküye yakın takın. Uzun kablo akü gerilimini de yanlış ölçtürür.
Akü seçimi
Güneş sistemi servis aküsünü doldurur. Victron'un küçük tekneler için özeti iki yolu şöyle ayırıyor: tekneyi ara sıra kullanıyorsanız, alış fiyatı öncelikliyse, ağırlık ve yer sorun değilse kurşun asit (sulu, AGM ya da jel). Tekneyi her gün kullanıyorsanız, ağırlık ve yer önemliyse, hızlı şarj istiyorsanız lityum (LiFePO4). Lityumun alışı pahalı, döngü başına maliyeti düşük.
Asıl fark kullanılabilir kapasitede. Kurşun asit aküyü kapasitesinin yarısından fazla boşaltmamanız önerilir, lityum akü çok daha derin boşaltılabilir. Aynı ihtiyaç için kurşun asit grubu bu yüzden daha büyük olmak zorunda. Lityum akülerin çoğu hücreleri koruyan bir akü yönetim sistemiyle (BMS) çalışır. Farklı kimyadaki aküleri aynı grupta birbirine bağlamayın. Aynı kimyada bile aynı marka, model, yaş ve kapasitede aküler kullanın.
Akünün düzenli bakımı, şarjı ve kışın saklanması teknede elektrik kontrolleri yazısında.
Ne kadar panel ve akü gerekir?
Hesap üç adımda yapılır: önce günlük tüketim, sonra akü kapasitesi, en son panel gücü.
1. Günlük tüketim
Her cihazın gücünü (W) günde kaç saat çalıştığıyla çarpıp toplayın: W × saat = Wh. Victron'un küçük tekne örneğinde 100 W'lık ışıklar günde 4 saat yanar, bu 400 Wh eder. 50 W'lık soğutucu bütün gün açık kalır ama kompresörü günün yaklaşık yarısında çalışır: 50 × 12 = 600 Wh. Toplam günde 1.000 Wh. Bunu akü gerilimine bölünce amper saat çıkar: Wh ÷ V = Ah, yani 12 voltta yaklaşık 83 Ah. İnverterle 230 voltluk cihaz çalıştıracaksanız Victron bu cihazların tüketimine %10-15 eklemenizi öneriyor.
2. Akü kapasitesi
Victron'un kaba kuralına göre birkaç günlük gezide akü 48 saate yetmeli. Buna göre lityum akünün depolama kapasitesi günlük tüketimin 2 katı, yarısı kullanılabilen kurşun asit akününki 4 katı olmalı. Örnekteki günde 1.000 Wh için lityumda 2.000 Wh (12 voltta yaklaşık 170 Ah), kurşun asitte 4.000 Wh (yaklaşık 330 Ah) gerekir.
3. Panel gücü
Panel gün boyu etiketindeki gücü vermez. Hesapta tepe güneş saati kullanılır: güneş ışığının metrekareye 1.000 watt düştüğü koşula denk gelen günlük saat sayısı. Bu değer bulunduğunuz yere ve aya göre değişir. Formül: panel gücü (W) = günlük tüketim (Wh) ÷ tepe güneş saati. Örneğin günde 5 tepe güneş saati varsayarsak 1.000 Wh için en az 200 W panel gerekir.
Bu en düşük değer: bulutlu günleri, gölgeyi, ısıyı ve kablo kayıplarını hesaba katmaz. Aküyü tek bir güneşli günde doldurmak istiyorsanız dizi bunun birkaç katı olmalı. Motorla seyrederken alternatör, marinada kara elektriği de aküyü doldurur. Güneşi tek kaynak saymıyorsanız daha küçük bir dizi yetebilir.
Montaj
Yer seçimi
Hücrenin bir kısmına düşen gölge bile panelin gücünü düşürür, bir telin ince gölgesi de buna dahil. Direk, bumba, anten ve radarın gölgesi, tekne dönüp güneş yer değiştirdikçe panelin üstünde gezer. Kamara üstü, radar kemeri, kıç ayağı, T-top ve bimini sık kullanılan yerler. Panel en çok gücü ışınlara dik dururken verir ama tekne sürekli yön değiştirdiği için çoğu zaman yatay montaj en iyi sonucu verir. Güverteye konan sert panelin altında hava geçecek kadar boşluk bırakın.
Panelin oturduğu yapı cıvata yüküne, titreşime ve dalgadaki burulmaya dayanmalı. Vinç kolunun düşebileceği ya da üstüne basılacak yerlerden kaçının. İleride panel eklemek isterseniz yer bırakın.
Seri mi paralel mi?
Seri bağlantı gerilimi yükseltir, MPPT ile iyi çalışır ve şarj sabah daha erken başlar. Tek panel gölgede kalınca ise bütün dizi düşer. Paralel bağlantı gölgeye daha dayanıklı ama akım arttığı için daha kalın kablo ister. Gölgenin kaçınılmaz olduğu teknede en iyisi her panele ayrı kontrolcü.
Kablo ve sigorta
Panelden aküye giden hat ne kadar kısaysa o kadar iyi. İnce kablo gerilimi düşürüp şarjı azaltır, üreticinin önerdiği kesiti kullanın. Akünün yakınına doğru değerde bir sigorta takın: sigortasız hatta kısa devre doğrudan akünün üstünde olur ve yangın çıkarabilir. Ekleri ısıyla daralan kılıflı denizcilik tipi eklerle yapın, kablonun sürtündüğü yerleri koruyun.
Bakım
- Panelin camını tatlı suyla ve yumuşak bir bezle temiz tutun. Tuz lekesi ve kuş pisliği de ışığı keser.
- Bağlantı uçlarını ve konnektörleri sezon başında kontrol edin. Victron'un kılavuzuna göre kontrolcünün uçlarındaki yanık ve erime izleri çoğu zaman gevşek bağlantıdan, tek telli sert kablodan ya da konnektörün akım sınırının aşılmasından gelir.
- Kontrolcünün ekranından ya da uygulamasından günlük üretimi izleyin. Güneşli bir günde üretim birden düştüyse gölgeye, kirli cama ve gevşek bağlantıya bakın.
- Fırtına bekleniyorsa sökülebilen panelleri bimini ve sprayhood'la birlikte indirin. BoatUS'un fırtına hazırlığı listesi rüzgâr alan yüzeyi azaltmak için bunu öneriyor.
Sistem büyüdükçe iş elektrik bilgisi ister. Kontrolcü, inverter ve akü grubunu bir teknisyene kurdurmak isterseniz bölgenizdeki firmalar Hizmetler → Elektrik Sistemleri Onarımı'nda. Küçük bir teknede taşınabilir panelle başlamak için teknede güneş enerjisinin günlük kullanımı yazısına bakın. Panel ve akü gibi malzemeler tekne malzemesi ilanlarında.
Güneş sistemi kurulu teknenizi satıyorsanız ilan verirken panel gücünü, kontrolcü ve akü tipini açıklamaya yazın.
Sık sorulanlar
Güneş paneli bulutlu havada şarj eder mi?
Eder ama çok daha az. Düşük ışıkta panelin gerilimi de düşer. Bu koşulda yüksek gerilimli bir diziye bağlı MPPT kontrolcü PWM'den belirgin biçimde fazla enerji toplar.
Teknede güneş paneli tek başına yeter mi?
Tüketiminize ve panelin gücüne bağlı. Günlük tüketimi karşılayan panel, bulutlu günlerden sonra aküyü toparlamaya yetmeyebilir. Çoğu teknede güneş, motorun alternatörü ve marinadaki kara elektriğiyle birlikte çalışır.
Paneli kontrolcüsüz aküye bağlayabilir miyim?
Yalnız çok küçük bir panelde. BoatUS'a göre azami akımı akü kapasitesinin yaklaşık %1'ini geçmeyen panel regülatör istemez. Bundan büyük her panelde kontrolcü kullanın ve akünün yakınına sigorta takın.
PWM mi almalıyım, MPPT mi?
Tek ve küçük bir panel aküye yakın gerilimle bağlanacaksa PWM yeter. Birden çok panel, seri bağlantı, gölge ihtimali ya da birkaç yüz watt'ı aşan bir dizi varsa MPPT alın.