Rota planlama ve harita okuma: ölçek, derinlik ve şamandıralar
Deniz haritasının ölçeğini, derinliklerini ve pusula gülünü okumak, IALA A bölgesindeki şamandıralar, rota planlamanın adımları, ŞHOD haritaları ve seyir duyuruları.

Rota planı, denize çıkmadan haritada verilen kararlardır. Nereden nereye hangi yoldan gideceğinizi, yolun ne kadar süreceğini ve nelerden uzak duracağınızı önceden belirlersiniz. Bunun için haritanın ölçeğini, derinliklerini ve işaretlerini okuyabilmeniz, şamandıraların ne anlattığını bilmeniz gerekir. Türkiye kıyılarının resmî seyir haritalarını Seyir, Hidrografi ve Oşinografi Dairesi Başkanlığı (ŞHOD) yayımlar. Türkiye IALA A şamandıra bölgesindedir: denizden limana girerken kırmızı işaretleri iskelenizde, yeşilleri sancağınızda bırakırsınız.
Harita okumanın temelleri
Ölçek
Ölçek, haritadaki bir uzaklığın yeryüzündeki karşılığına oranıdır. 1:10.000 ölçekli haritada 1 santimetre gerçekte 10.000 santimetre, yani 100 metredir. Büyük ölçekli harita dar bir alanı ayrıntılı gösterir. Küçük ölçekli harita geniş bir alanı kapsar ama ayrıntı azalır, bazı hidrografik bilgiler hiç gösterilmeyebilir. Kıyıya yakın seyirde ve limana girerken o bölgenin en büyük ölçekli haritasını kullanın.
Konum ve uzaklık
Konum enlem ve boylamla okunur. Haritanın yan kenarlarında enlem, alt ve üst kenarlarında boylam ölçeği bulunur. Uzaklığı ölçerken yan kenardaki enlem ölçeğini, ölçtüğünüz yerin hizasından kullanın: bir dakikalık enlem yaklaşık bir deniz milidir (1.852 metre). Hız knot ile, yani saatte deniz mili ile ölçüldüğü için hesap kolaydır: 6 knot ile 18 millik bir yol 3 saat sürer.
GPS'in konumuyla haritanın yatay datumunun uyduğundan emin olun. Haritadaki datum notu hangi datumun kullanıldığını yazar. Başka bir datumla çizilmiş eski bir haritada konumunuz kayık görünebilir.
Derinlik
Haritadaki rakamlar, harita datumu denen sıfır seviyesinden deniz dibine kadar ölçülmüş derinliklerdir. Derinliğin birimi ve sıfır seviyesi haritanın başlığında yazar, rakamları okumadan önce oraya bakın. Eş derinlik eğrileri aynı derinlikteki noktaları birleştirir ve sığlıkların sınırını gösterir. İki ölçüm noktasının arasındaki derinlik ölçülmemiştir, tahmin edilir. Engebeli bir dipte iki rakamın arasında bulunmamış bir kaya olabilir. Haritada "reported" (kısaltması "Rep") diye işaretlenen bilgiyi resmî bir ölçüm doğrulamamış, ona temkinle yaklaşın.
Pusula gülü
Haritadaki pusula gülü gerçek kuzeyi ve manyetik kuzeyi birlikte gösterir. Üzerinde manyetik sapmanın (varyasyon) değeri, ölçüldüğü yıl ve yıllık değişimi yazar. Haritadan gerçek yönle aldığınız rotayı pusulaya bu değerle çevirirsiniz. Teknenin kendi pusula sapması (deviation) ayrıca hesaba katılır. İkisinin farkını GPS, pusula ve navigasyon cihazları yazısında anlattık.
Şamandıralar: IALA A bölgesi
Uluslararası Deniz Seyir Yardımcıları Birliği (IALA) dünyayı iki şamandıra bölgesine ayırır. B bölgesi Kuzey, Orta ve Güney Amerika, Japonya, Kore ve Filipinler'dir. Türkiye A bölgesindedir. İki bölge arasındaki tek fark yan işaretlerin renkleri. Öbür işaretler her yerde aynı.
- Yan işaretler kanalın iki yanını gösterir. A bölgesinde, işaretlemenin yönünde, yani denizden limana, nehre ya da kanala girerken kırmızı işaret iskele (sol), yeşil işaret sancak (sağ) tarafındadır. Kırmızı işaretin tepe işareti silindir, yeşilinki ucu yukarı bakan konidir. Işıkları da kendi renklerindedir. Limandan çıkarken taraflar yer değiştirir.
- Kanalın ayrıldığı yerde tercih edilen kanalı, üzerinde geniş bir yatay bant bulunan yan işaret gösterir. Yeşil bantlı kırmızı işaret tercih edilen kanalın sancakta, kırmızı bantlı yeşil işaret iskelede olduğunu söyler.
- Kardinal işaretler sarı ve siyah yatay bantlı, tepesinde iki siyah koni taşır. Daha güvenli suyun işaretin hangi yanında olduğunu pusulaya göre gösterir: kuzey kardinalin kuzeyinden, güney kardinalin güneyinden geçersiniz. Konilerin ikisi de yukarıyı gösteriyorsa kuzey, ikisi de aşağıyı gösteriyorsa güney, tabanları birbirine dönükse doğu, uçları birbirine dönükse batı işaretidir. Işıkları beyaz ve hızlı çakar.
- Tek tehlike işareti, çevresinde seyredilebilir su bulunan küçük bir tehlikenin üzerine konur. Siyah zemin üzerinde kırmızı yatay bantlı, tepesinde iki siyah küre taşır, beyaz ışığı ikişerli çakar.
- Emniyetli su işareti çevresinde her yönden seyredilebilir su olduğunu gösterir, tehlike işaretlemez. Kırmızı beyaz dikey çizgili, tepesinde kırmızı bir küre taşır. Kanal girişlerinde ve ortasında kullanılır.
- Özel işaretler sarıdır, tepelerinde sarı bir X taşıyabilir. Ölçüm şamandırası gibi özel bir alanı ya da kanalı gösterir. Yeni ortaya çıkan bir tehlikeyi, örneğin yeni bir batığı ise mavi sarı dikey çizgili, mavi ve sarı ışığı sırayla yanan acil batık işareti gösterir.
Gece bu işaretleri ışıklarının rengi ve çakma düzeniyle tanırsınız. Fenerlerin ve şamandıraların ışık özellikleri haritada yazar. Gece seyrine özgü ipuçları gece seyri rehberinde.
Rota planlama adım adım
Kısa bir koy gezisi için de plan yapın. Uzunluğu ne olursa olsun adımlar aynı:
- Hava tahminine bakın, seyir boyunca güncellemeleri izleyin. Tahmini okumak denizde hava tahmini rehberinde.
- Gideceğiniz yerin en büyük ölçekli haritasını açın. Sığlıkları, kayalıkları, batıkları ve yasak bölgeleri işaretleyin. Rotanızı bunlardan yeterince açık geçecek biçimde yol noktalarıyla çizin. Yol noktalarını gözle de tanıyabileceğiniz fener, burun ya da şamandıraya yakın seçmek işinizi kolaylaştırır.
- Her ayağın yönünü ve uzaklığını ölçün, teknenizin hızıyla süresini hesaplayın. Yakıtı bu süreye ve olası gecikmelere göre planlayın.
- Hava bozarsa ya da bir arıza çıkarsa sığınabileceğiniz koyları ve limanları belirleyin. Yolculuğun uzayabileceğini hesaba katın.
- Seyir duyurularına bakın: rotanızda atış, tatbikat ya da araştırma sahası olabilir.
- Çıkmadan motoru kontrol edin. Ekibe emniyet malzemesinin yerini, motorun nasıl çalıştırılacağını ve yardım çağrısının nasıl yapılacağını gösterin.
- Planınızı karada birine bırakın: nereye gittiğinizi, ne zaman döneceğinizi ve dönmezseniz ne yapacağını.
Seyir sırasında konumunuzu belli aralıklarla haritaya ya da seyir defterine saatiyle işleyin. Elektronik bir arızada son bilinen konumdan devam edebilirsiniz. Liman sınırları, yüzme alanları ve askerî sahalar tehlikeli bölgeler ve seyir yasakları yazısında.
ŞHOD haritaları ve seyir duyuruları
ŞHOD'un seyir haritaları Uluslararası Hidrografi Örgütü'nün (IHO) standartlarına göre üretilir. Kâğıt harita folyosunda 182 seyir haritası var, bunların 29'u uluslararası (INT) harita. Yatçılar için ayrıca yat haritaları üretiliyor: 105 yat haritası yedi folyoda toplanmış. Harita kataloğu ŞHOD'un sitesinde.
Seyir duyuruları da ŞHOD'dan çıkar: sönmüş fenerler, seyir yardımcılarındaki arızalar, haritada görünmeyen yeni mendirek ve iskeleler, atış ve tatbikat sahaları. ŞHOD'un sitesinde İstanbul, İzmir, Antalya ve Samsun istasyonlarının duyuruları yayınlanıyor, Denizcilik Genel Müdürlüğü'nün sitesinde de yerel seyir duyuruları var. ŞHOD, internet sayfasının resmî deniz emniyet bilgisi akışının parçası olmadığını, kesintiye uğrayabileceğini ve NAVTEX gibi resmî kaynaklara bakılması gerektiğini belirtiyor. NAVTEX yayınlarını Kıyı Emniyeti yapıyor.
Elektronik harita
Eğlence teknelerindeki plotterlarda ve telefon uygulamalarında kullanılan haritaları çoğunlukla özel firmalar satar. Resmî elektronik seyir haritalarını (ESH) ise yalnız ülkelerin hidrografi daireleri, IHO'nun standardına göre üretir. ŞHOD'un ürettikleri uluslararası bir dağıtım merkezi üzerinden satılıyor ve gemilerdeki ECDIS cihazları için hazırlanıyor.
Hangi haritayı kullanırsanız kullanın, elektronik harita ancak dayandığı ölçüm kadar doğru: GPS konumunuzu çok hassas bilse de bir kayanın haritadaki yeri eski bir ölçümden kalma olabilir. Harita kartını ve cihaz yazılımını güncel tutun, konumunuzu doğrulamanın en az bir başka yolu olsun. Teknede hangi harita ve harita gereçlerinin bulunması gerektiği zorunlu emniyet teçhizatı yazısında.
Harita okumayı ve rota planlamayı uygulamalı öğrenmek isterseniz bölgenizde eğitim veren kurumlar Hizmetler → Denizcilik Eğitimleri'nde. Plotter, GPS ve pusula ilanları Balık Bulucu ve Navigasyon kategorisinde, bütün malzemeler tekne malzemeleri sayfasında.
Sık sorulanlar
IALA A ve B bölgesi arasındaki fark ne?
Yalnız yan işaretlerin renkleri. A bölgesinde denizden limana girerken kırmızı işaret iskelede, yeşil sancakta kalır. B bölgesinde (Amerika kıtası, Japonya, Kore, Filipinler) tersidir. Türkiye A bölgesinde.
Deniz haritasında derinlik nasıl okunur?
Rakamlar harita datumundan deniz dibine kadar olan derinliktir. Birimi ve sıfır seviyesi haritanın başlığında yazar. Eş derinlik eğrileri sığlıkların sınırını gösterir. İki rakamın arası ölçülmemiştir.
Türkiye'nin resmî deniz haritalarını kim yayımlar?
Seyir, yat ve elektronik seyir haritalarını ŞHOD yayımlıyor. Harita kataloğu ve seyir duyuruları ŞHOD'un sitesinde.
Haritada uzaklık nasıl ölçülür?
Pergelle iki nokta arasını alıp haritanın yan kenarındaki enlem ölçeğine, ölçtüğünüz yerin hizasına taşıyın. Bir dakikalık enlem yaklaşık bir deniz milidir (1.852 metre).