Deniz kültürü: Uluburun'dan Kabotaj Bayramı'na Türkiye kıyıları
Kaş açıklarındaki Tunç Çağı batığı, Pîrî Reis'in deniz kitabı, lodos ve poyraz, 1 Temmuz'un neden bayram olduğu ve mavi yolculuğun adı.

Deniz kültürü, denizle yaşayan insanların kuşaktan kuşağa aktardığı bilgi ve geleneklerdir: tekneyi nasıl yaptıkları, rüzgâra hangi adı verdikleri, kıyıları nasıl haritaladıkları, hangi günü bayram saydıkları. Türkiye kıyılarında bunun izleri 3.000 yılı aşkın bir batıktan Pîrî Reis'in deniz kitabına, 1 Temmuz Kabotaj Bayramı'ndan mavi yolculuğa kadar uzanıyor.
Kaş açıklarındaki Uluburun batığı
1982'de bir süngerci, Kaş yakınlarında deniz dibinde kulplu metal külçeler gördü. Bulduğu şey Geç Tunç Çağı'ndan, yaklaşık MÖ 1320 yılından kalma bir ticaret gemisiydi. Kazıyı, Bodrum'da araştırma merkezi bulunan Sualtı Arkeolojisi Enstitüsü (INA) 1984-1994 arasında 11 sezonda, 22.000'i aşkın dalışla yaptı.
Geminin yükünün büyük kısmı tunç yapmak için taşınan bakır ve kalay külçeleriydi. Yanında cam külçeleri, fildişi, altın ve değerli taşlardan takılar, çömlekler vardı. Geminin ahşap gövdesinden çok az parça kalmış ama taş çapaları ve bu parçalar eski gemi yapımını anlamak için önemli.
Buluntular Bodrum Kalesi'nin içindeki Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi'nde, Geç Tunç Çağı Batıkları Salonu'nda sergileniyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Uluburun batığını sualtı arkeolojisinde 20. yüzyılın en büyük keşfi olarak tanıtıyor.
Süngercilerden sualtı arkeolojisine
Süngercilerle batıkların bağı Uluburun'dan eskiye gidiyor. Bakanlığın müze tanıtımına göre sualtı arkeolojisi dünyada ilk kez Türkiye'de, Bodrumlu sünger avcılarının gösterdiği batıklarla doğdu. Müzenin Sualtı Arkeolojisi Tarihi Sergisi bu öncülerin hikâyesini anlatıyor. Aynı müzede Serçelimanı Cam Batığı'ndan çıkan, bin yıl önce geri dönüşüm için toplanmış hurda camlar ve MÖ 16. yüzyıldan MS 12. yüzyıla uzanan bir amfora koleksiyonu da var.
Pîrî Reis'in Kitâb-ı Bahriyye'si
Osmanlı denizcisi ve coğrafyacısı Pîrî Reis'in Kitâb-ı Bahriyye'si (Denizcilik Kitabı) Ege ve Akdeniz'in kıyılarını, limanlarını ve adalarını anlatan bir portolan atlasıdır. Kitapta sığlıklar, kumsallar, güvenli limanlar ve kayalıklar tek tek yazılıdır. Bugün seyir öncesi haritada aradığımız bilgiler bunlar.
Eserin ilk hâli 1521'de tamamlandı. 1526'da tamamlanan ikinci hâli İbrahim Paşa aracılığıyla Kanuni Sultan Süleyman'a sunuldu. İkinci hâlin yazmalarında genellikle 210 harita var.
Rüzgârın adı
Kıyıda her rüzgârın bir adı var. Türk Dil Kurumu'nun sözlüğüne göre lodos güneyden ya da güneybatıdan esen, bazen yağış getiren yerel rüzgâr, poyraz ise kuzeydoğudan esen soğuk rüzgârdır. İki kelime yön adı olarak da kullanılır: lodos güneybatı, poyraz kuzeydoğu.
Bir koyda gece geçirecekseniz o koyun hangi rüzgâra açık olduğunu bilmek demir yeri seçerken işe yarar. Tahmini nasıl okuyacağınızı denizde hava tahmini yazısında anlattık.
Kabotaj ve 1 Temmuz
Kabotaj, bir ülkenin limanları arasında gemi işletmesidir. 19 Nisan 1926'da kabul edilen 815 sayılı Kabotaj Kanunu, Türkiye kıyılarında bir limandan ötekine yük ve yolcu taşımayı, limanlarda kılavuzluk ve römorkaj gibi hizmetleri yalnız Türk bayraklı gemilere bıraktı. Kanun 1 Temmuz 1926'da yürürlüğe girdi.
Bu yüzden 1 Temmuz Denizcilik ve Kabotaj Bayramı olarak kutlanıyor. Kıyı kentlerinde törenler yapılıyor, Sahil Güvenlik gemi ve botlarının bir kısmı iskelelerde halkın ziyaretine açılıyor.
Mavi yolculuk ve ahşap tekneler
"Mavi yolculuk" adını Halikarnas Balıkçısı Cevat Şakir Kabaağaçlı'ya borçluyuz: İzmir'den Bodrum'a uzanan Ege kıyılarını gezdirdiği rotaya bu adı verdi. Bugün nerede ve nasıl yapıldığını mavi yolculuk rehberinde anlattık.
Geleneksel guletler, tirhandiller ve balıkçı tekneleri ahşaptan yapılır. Ahşap tekne düzenli bakım ister, hasarlı bir tahta ya da posta sökülüp yenisiyle değiştirilebilir. Fiberle farklarını fiber ve ahşap tekne karşılaştırmasında bulabilirsiniz.
Ahşap ya da gezi teknesi arıyorsanız satılık ahşap tekneler ve gezi teknesi ilanları sitede. Elinizdeki ahşap tekneyi yeni bir sahibe bırakmak istiyorsanız bakım geçmişini de yazarak ilan verebilirsiniz.
Sık sorulanlar
Denizcilik ve Kabotaj Bayramı ne zaman?
Her yıl 1 Temmuz'da. Kabotaj Kanunu 1 Temmuz 1926'da yürürlüğe girdi.
Kabotaj ne demek?
Bir ülkenin limanları arasında gemi işletme işi. Türkiye'de kıyılar arasında yük ve yolcu taşıma hakkı Türk bayraklı gemilere ait.
Uluburun batığı nerede sergileniyor?
Bodrum Kalesi'ndeki Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi'nde, Geç Tunç Çağı Batıkları Salonu'nda.